Bünyan

İlçenin yapısı

Bünyan ilçesi, Kayseri ilinin kuzeydoğusunda yer alan, halıcılığı ile ünlü tarihi bir ilçemizdir. İki Selçuklu Kervansarayının bulunduğu Türkiye'nin tek ilçesi olan Bünyan, tarihi ve turistik özellikleri ile son yıllarda öne çıkmaktadır. Cam Seyir Terasları, mesire alanları, şifa kaynağı gilaburu bitkisi, içli köftesi, etli ekmeği, Ulu Camisi ile kervansarayları ile ünlenmiştir. 1868 yılında Sivas'a bağlı bir nahiye merkezi olmuş, 1895 yılında ilçeye dönütürülmüştür. 1911 yılında Kayseri'ye bağlanmıştır.

İlçenin Tarihçesi

Bünyan’da yapılan arkeolojik çalışmalar Bünyan ilçesinin tarihi yönden oldukça gerilere gittiğini göstermektedir. Bünyan’ın Sultanhanı köyü civarında bulunan ateş sunağı, ilim adamları tarafından Tabal dönemi kalıntısı olarak kabul edilmektedir ki M.Ö.1200’lü yıllara yani Geç Hitit Dönemine tekabül etmektedir. Bünyan Sümerbank Fabrikasının temel kazısında bulunan ve Abbasi dönemine ait olduğu anlaşılan paralar ise Roma döneminde bölgenin zaman zaman Abbasilerin eline geçtiğini göstermektedir. Roma ve Bizans döneminde o zamanlar “Korama” adı verilen dağın çevresinde Karkama (bugünkü Gergeme köyü, sonradan Bünyan’ın Doğanlar Mahallesini oluşturmaktadır) ve Sermousa (bugünkü Bünyan ilçesinin bilinen en eski yerleşim adı) adında iki yerleşim yeri tespit edilmektedir. Bünyan’da Selçuklu Döneminin izlerini gösteren önemli tarihi yapılar mevcuttur. Bünyan’ın Sultanhanı köyünde bulunan ve Selçuklu Sultanı 1. Alaaddin Keykubat zamanında 1232-1236 yılları arasında yapılan Sultan Hanı ile yine 1. Alaaddin Keykubat dönemi eserlerinden olan ve avlu kısmı Atabey Celaleddin Karatay tarafından yaptırıldığı için onun adıyla anılan Karatay Kervansarayı, ilçenin tarihi göç yolları üzerinde bulunduğunu göstermektedir. Bünyan’ın Türk hakimiyeti dönemindeki tarihini aydınlatacak en önemli yapılardan biri m.1333 yılında Uygur Türklerinden Tac-ı kızıl oğlu Emir Zahireddin Mahmut tarafından yaptırılmış olan Bünyan Ulu Camii’dir. Bünyan’ın Samağar köyü de adını 1265-1277 yılları arasında İlhanlı komutanı olarak Anadolu’ya gönderilmiş olan Samağar Noyan’dan almıştır. Osmanlı kaynaklarına göre, Bünyan’a yerleşenler “taife-i Yörükan” olarak adlandırılan Sarımsaklı Yörükleridir. Sarımsaklı Yörüklerinin yerleşim yerleri, Kayseriyye Sancağı Koramaz kazası, Canik Sancağı Samsun kazası, Paşaeli Sancağı Serez Kazası olarak gösterilmiştir. Bünyan ilçesi, 16. Yüzyılda Koramaz nahiyesinin merkezi ve Sarımsaklı köyü olarak kayıtlara geçmiştir. 1500 yılında 91 hanenin bulunduğu köyde 37 hane Müslüman ve 54 hane gayrimüslim vardır ve 21 kişi de vergi mükellefidir. Köyde 1 imam, 1 a’ma, 1 zaviyedar, 1 pir-i fani ve 2 de gaip bulunduğu kayıt altına alınmıştır. 1500 yılı nüfusu 498 kişi tahmin edilirken, 1520 yılında nüfusunun 578 olduğu hesaplanmaktadır. Köyde arpa, buğday ve bostan ürünlerinin ekimi yapılırken hayvancılık ve arıcılığın da iyi seviyede olduğu, ayrıca 2 bezirhane ve 4 tane de değirmenin bulunduğu tespit edilmiştir. Bünyan ilçesinin köylerinde büyük ölçüde Dulkadirli döneminde nüfus hareketlerinin olduğu ve köylere Maraş üzerinden gelen Dulkadirli Türkmenlerinin yerleştiği görülmektedir. Büyük Bürüngüz Köyündeki Alaeddevle Cami ve Daniş Ali Bey Camii bu dönem eserlerindendir. 1511 yılında Vezirazam Hadım Ali Paşa ile Şahkulu arasındaki savaş Sarımsaklı'da (Bünyan'da) geçmişti. Şahkulu, ani bir yarma harekatına girişerek Hadım Ali Paşa'yı öldürmüştü. Bugün Bünyan ilçe mezarlığında bulunan ve kitabesinde “Süphanverdi bin Şahkulu” yazan mezar, ilçedeki en eski mezarlardan biridir ve bu tarihi olayın hatırasını yaşatmaktadır. Bünyan’daki tarihi konak Cebeci Baytaktarbaşısı Sarımsaklılı Serdengeçti Ahmet Ağa’nın oğlu Ömer Ağa tarafından 1785 yılında yaptırılmıştır. İki katlı olan konağın alt bölümünde büyük bir ahır yer alırken, üst katta ise haremlik, selamlık ve misafirler için konaklama odaları yer almaktaydı. 1868 yılında Sarımsaklı köyü, Sivas ilinin Aziziye ilçesine bağlı bir nahiye merkezi ve aynı zamanda belediye olur. 1895 yılında Bünyan-ı Hamid ismiyle Sivas iline bağlı bir ilçe merkezi olan Bünyan, 1911 yılında Kayseri’ye bağlanmıştır.

Bünyan adı nereden geliyor?

Bünyan'in bilinen en eski adı Sarımsaklı'dır. Bünyan, Arap dilinde yapı, bina anlamına gelen bir isim olup bu ad, sultana bağlılığın bir göstergesi olarak önce “Bünyan-ı Hamid” (Hamid’in binaları) adını almış, 1908 yılında Meşrutiyet ilan edilince Hamid adı kaldırılarak Bünyan şeklinde söylenmeye başlanmıştır. Halk arasında adı “Hamidiye” şeklinde söylense de Bünyan’ın resmi olarak Hamidiye şeklinde bir adı olmamıştır.

Bünyanlılar, Milli Mücadeleye özellikle “Kayseri İntikam Alayı” içerisinde yürüttükleri faaliyetle destek vermişlerdir. 17 Ağustos 1920 tarihli Hamiyet-i Milliye gazetesinin haberine göre, İncesu, Bünyan ve Develi ’den gönüllerle oluşturulan Kayseri İntikam Alayına bu ilçelerden birer bölük katılmıştır. Bu yapılanmaya Bünyan eşrafından zamanın ileri gelenleri de bizzat katılmışlardır. Belediye Başkanı Nail Ağa (Meram), Müftü Nuh Efendi (Özsoy), Hoca Tahsin, Abidin Ağa (Arar), Elbaşılı Karabey, Gergemeli Osman Ağa (Kaplan), Ethem Ağa (Oğuz) bunlar arasındadır. Kayseri’de Kuvayı Milliye Teşkilatının önde gelen isimlerinden olan Bünyanlı Müderris Alim Efendi (Çınar), ilk meclis-i mebusana Kayseri milletvekili olarak seçilmiştir. Cumhuriyet yıllarında da Bünyanlıları TBMM çatısı altında görüyoruz. Reşit Turgut, Ziya Turgut, Sami Turan, Servet Hacıpaşaoğlu, Mehmet Göker, Atıf Hacıpaşaoğlu, M.Sedat Turan, Hasan Basri Üstünbaş, Nesrin Nas, Mustafa Duru, Fazıl Kahraman Bünyanlı milletvekilleridir. 1926 yılında Bünyan Halı İpliği Fabrikası kurulmuştur. (Bknz Bünyan Battaniye Fabrikası) 1928 yılında ise Bünyan Hidroelektrik Santrali hizmete girmiştir. (Bknz. Bünyan Hidroelektrik Santrali) Bünsa Döküm Fabrikası ise 1974 yılında halk ortaklığı kurulmuş bir tesis olarak hizmet vermeye başlamıştır. İlçenin Kayseri’ye olan uzaklığı 40 km.dir ve Kayseri-Sivas demiryolu da ilçenin Büyük Tuzhisar kasabasından geçmektedir. 35,52 boylam ve 38,55 enlem üzerinde bulunan ilçe, 1920 rakımlı Koramaz dağının kuzey eteğinde deniz seviyesinden 1348 m. yükseklikteki bir mevkide kurulmuştur. 2007 yılı nüfus sayımına göre ilçe merkezinin nüfusu 12 905, köyler ve kasabalarıyla birlikte nüfusunun toplamı 35 106’dır. İlçeye bağlı sekiz kasaba ve yirmi dört köy bulunmaktadır. Akmescit, Büyük Bürüngüz, Büyük Tuzhisar, Elbaşı, Güllüce, Karakaya, Koyunabdal ve Yeni Süksün, Bünyan’a bağlı kasabalardır. Ağcalı, Akçatı, Asmakaya, Burhaniye, Dağardı, Ekinciler, Emirören, Girveli, Hazarşah, İğdecik, Kahveci, Karacaören, Karadayı, Karahıdır, Kardeşler, Köprübaşı, Kösehacılı, Musaşeyh, Samağır, Sıvgın, Sultanhanı, Topsöğüt, Yağmurbeyli ve Yünören olmak üzere ilçeye bağlı yirmi dört köy bulunmaktadır. Bünyan’ın denizden yüksekliği 1250 metredir. Bünyan, Doğudan Batıya ve Akdeniz’i Karadeniz’e bağlayan önemli yolların kavşağındadır. Bünyan, Elbaşı kasabasının sularını taşıyan Zamantı nehri ile Akdeniz havzasına, Sarımsaklı suyu ile Karadeniz havzasına su gönderen Türkiye’nin ender ilçelerinden biridir. İlçenin en önemli yükseltileri 1920 metre yüksekliğindeki Koramaz dağı ile 1750 metre yükseklikteki Karakaya dağıdır. İlçedeki önemli düzlükler arasında Ekinciler köyü ve Akmescit kasabası arasındaki Zamantı Ovası (Elbaşı Ovası da denir) ve Hazarşah ve Süksün köyleri arasındaki Akdölen Ovası (Uzunok Döleği) yer alır. İlçedeki en önemli göl Tuz Gölü’dür. 23 km2’lik bir alanı kaplayan göl, tektonik göllere güzel bir örnektir. Kapalı bir havzadır ve dışarıya akışı yoktur. Tuz Gölü’nün dışında Elbaşı Gölü (Sazlığı) ve Göztepe (Pınarbaşı) göleti, önemli göller arasındadır. İlçede kasabalar ve köyler dahil olmak üzere 32 tane ilköğretim okulu bulunmaktadır. İlçede orta öğretim kurumu olarak yedi tane lise mevcuttur. Bunlar, Şehit Piyade Teğmen Bekir Öztürk Çok Programlı Lisesi, Endüstri Meslek Lisesi, Naci Baydemir İmam Hatip Lisesi, Sağlık Meslek Lisesi, Büyük Tuzhisar Çok Programlı Lisesi, Akmescit Çok Programlı Lisesi’dir. İlçede bir devlet hastanesi , 8 sağlık ocağı ve 7 sağlık evi ile sağlık hizmetleri yürütülmektedir. İlçede ekilebilir alanların %93’ü tarla olarak kullanılmaktadır ve buğday, arpa ve yulaf ağırlıklı olarak ekilmektedir. Geri kalan %3.9’luk bölüm ise bağ bahçe işlerine ayrılmıştır. Otlak olarak ise arazinin %2.8’lik bir bölümü kullanılmaktadır. Bünyan’da iki büyük hayvancılık tesisinde 2 bin büyük baş hayvan kapasitesi mevcuttur. Bünyan’dan yetişmiş adı bilinen ilk şair, 16. Yüzyılda yaşadığı kabul edilen Koyun Abdal’dır. 19. Yüzyılda yaşayan Aşık Sıtkî (Memiş Hoca), Bünyanlı Aşık Mustafa (1868-1941), Hamdi Üçok (1900-1979), Behçet Kemal Çağlar (1908- 1969), Aşık Harbi (Adnan Türköz) (1925-1982), Abdullah Akay (1930-………) ilçeden yetişmiş ünlü şairler arasındadır. Bünyan’da Yüzük Oyunu, Arap Oyunu, Deve Oyunu gibi geleneksel oyunlarımız halk kültüründe önem taşır. Bamsı Beyrek Hikayesi gibi Oğuz Türklerinin destansı hikayelerinin de anlatıldığı ilçede, halaylar da dikkati çeker. Bünyan Ağırlaması, Sıktırma Halayı, Omuz Halayı, Üç Ayak, Temir Ağa, Cirit Havası gibi halayların mevcut olduğu ilçe, bu yönüyle bir halay bölgesidir. İlçede söylenen türküler arasında en meşhurları Nevruz Gelin, Nar Ağacı, Kayalar, Ayşem, Kozalı Gelin, Çelebi, Ceviz Oynamaya Gelmiş gibi Adnan Türköz ve Zekeriya Bozdağ’ın derlediği türkülerdir. Bünyan yöresi, aynı zamanda ağıtların uzun hava şeklinde söylendiği bir bozlak yöresidir. Bünyan’da spor alanında yetişmiş en önemli kişi milli güreşçi Ziya Doğan olmuştur. Akdeniz Oyunları, Adriyatik Şampiyonası ve Avrupa Şampiyonalarında birincilikleri bulunan Doğan, 1963 yılında ise Japonya’da yapılan Dünya Şampiyonasında dünya üçüncüsü olmuştur.

Bünyan'da Görülecek Yerler:

Bünyan'da Sultanhanı ve Karatay Kervansarayı ile Bünyan Ulu camii görülmesi gereken önemli tarihi eserler arasındadır. Kayabaşı Cam Seyir Terasları ile Macera Yolu, Pınarbaşı Mesire Alanı, Yenice Çay Bahçesi ve Kız Kulesi, Türkiye'nin ilk elektrik üretim tesislerinden olan elektrik Santrali, Karakaya Seyit Halil Devletli Türbesi, Tuzhisar Yüzbaşıoğlu Konağı, Elbaşı Karabey Konağı, Samağır Noyan Türbesi, Musa Şeyh Türbesi, Tuz Gölü, Yeni Süksün Osmanlı Çeşmesi, Gergeme Aziz Mamas Manastırı gezip görülecek yerler arasındadır.

Bünyan Belediye Başkanları:

Mustafa KAHYA 1911-1919

Nail BOZKURT 1919-1926

Vahit KARAHAN 1926-1934

Behçet TURAN 1934-1938

Vahit KARAHAN 1938-1942

Baha TURAN 1942-1957

İhsan İŞÇİMEN 1957-1960

Baha TURAN 1963-1968

Mehmet ÖZCAN 1968-1973

Hayrettin SOYLU 1973-1980

Hayrettin ESER 1984-1989

Ali BAYRAM 1989-1999

Mehmet KORKMAZ 1999-2004

Ahmet Yaşar TOKTAŞ 2004-2009

Mehmet ÖZMEN 2009-2014

Şinasi GÜLCÜOĞLU 2014-2019

Özkan ALTUN 2019-2024

Selahattin METİN 2024- DEVAM EDİYOR

Bünyan’ın Nüfusu

BÜNYAN

Nüfus: 30.834

Bünyan nüfusu 2023 yılına göre 30.834.

Bu nüfus, 17.444 erkek ve 13.390 kadından oluşmaktadır.

Yüzde olarak ise: %56,57 erkek, %43,43 kadındır.

Yıllara Göre Bünyan Nüfusu

Yıl Bünyan Nüfusu Erkek Nüfusu Kadın Nüfusu

2023 30.834 17.444 13.390

2022 29.704 17.086 12.618

2021 30.099 17.210 12.889

2020 30.113 16.969 13.144

2019 30.603 17.166 13.437

2018 31.497 17.561 13.936

2017 27.045 14.261 12.784

2016 25.950 13.004 12.946

2015 26.812 13.379 13.433

2014 27.944 13.933 14.011

2013 29.120 14.466 14.654

2012 29.955 14.937 15.018

2011 30.971 15.408 15.563

2010 32.227 16.010 16.217

2009 33.704 16.878 16.826

2008 34.819 17.411 17.408

2007 35.106 17.470 17.636

Bünyan'da spor

Bünyan'da spor faaliyetleri 1950'li yıllarda Bünyan Sümerbank Fabrikası bünyesinde kurulan Bünyan Sümerspor olmuştur. Güreş ve futbol alanlarında faaliyet gösteren kulüp Kayseri'de resmi ve gayriresmi maçlara çıkmıştır ve çeşitli dereceler elde etmiştir. Futbolda ise amatör ligler olmadığı için komşu ilçe takımları ile maçlara çıkmışlardır.

1968 yılında gayriresmi olarak kurulan Bünyan Gençlik Spor kulübü iki yılın sonunda 1970 yılında resmi hüviyet kazanmış, futbol ve basketbol alanlarında ise faaliyet yürütmüş, özellikle futbolda dereceler elde etmiştir.

2022 yılında Bünyan ilçesindeki Şehit Cennet Yiğit Ortaokulu Basketbol Takımı, Kayseri şampiyonu olurken Türkiye finallerinde ise ilk dörde girmeyi başarmıştır.

Bünyan'da eğitim

Bünyan ilçesinde anaokulundan liseye kadar 49 eğitim ve öğretim okulunda yaklaşık 4200 öğrenci eğitim almaktadır.

2019-2020 eğitim öğretim yılında ilk öğrencilerini alan Bünyan Meslek Yüksekokulu, Kayseri Üniversitesi bünyesinde yer almaktadır. Bünyesinde bulunan Mülkiyet Koruma ve Güvenlik Bölümü, Ulaştırma Hizmetleri Bölümleri ve bu bölümlerin altında yer alan Özel Güvenlik ve Koruma, Sivil Savunma ve İtfaiyecilik ile Posta Hizmetleri programları bulunmaktdır.

Kaynakça

S.Burhanettin AKBAŞ, Bünyan ve Yöresi Halk Edebiyatı Folklor ve Etnografyası, Kayseri, 1994

Hamdi ÜÇOK, Çağlayanlar Beldesi Bünyan, Kayseri,Kayseri, 1953

Ramazan Tosun, Kayseri’de Ermeni Olayları, Kayseri, 1997

Zübeyir Kars, Milli Mücadelede Kayseri, Ankara , 1993

Bünyan Kültürü Dergisi Arşivi

bunyan.bel.tr

bunyanmyo.kayseri.edu.tr

Seyit Burhanettin AKBAŞ