Ekonomide Alarm Zilleri: Savaşın Gölgesinde Türkiye Nereye Gidiyor?

Program boyunca İran-ABD-İsrail geriliminin enerji piyasalarına etkisinden Avrupa’nın enerji darboğazına, Türkiye’de kamu borçlanmasından faiz yüküne, sıcak para hareketlerinden ihracatçıların yaşadığı baskıya kadar son derece geniş bir çerçeve çizildi. Yayının tonunu belirleyen ana yaklaşım ise netti: Konuşulan başlıklar yalnızca günlük piyasa dalgalanmaları değil, Türkiye ekonomisinin sürdürülebilirliği açısından kritik bir eşik olarak değerlendirildi.

İran-ABD-İsrail gerilimi yalnızca savaş başlığı değil, doğrudan ekonomi meselesi olarak ele alındı

Programın ilk bölümünde bölgesel gerilim ele alındı. Halil İbrahim Öztürk, İran, ABD ve İsrail arasında tırmanan çatışmanın yalnızca askeri ya da siyasi bir mesele olmadığını, enerji koridorları, petrol fiyatları ve Hürmüz Boğazı üzerinden tüm dünyayı etkileyen ekonomik bir sonuç doğurduğunu vurguladı. Özellikle Brent petrol fiyatlarındaki sert yükselişin, akaryakıttan ulaşıma, üretim maliyetlerinden gıda fiyatlarına kadar her alanda yeni bir baskı oluşturduğunu söyledi. Programda, Avrupa’nın Rusya-Ukrayna savaşı sonrasında Rus enerji kaynaklarından uzaklaştırıldığı, ardından Hürmüz Boğazı merkezli yeni krizle birlikte Basra Körfezi ekseninde de ciddi bir belirsizlik yaşadığı değerlendirmesi yapıldı. Bu gelişmelerin Avrupa’yı daha pahalı enerjiye ve daha kırılgan tedarik hatlarına mahkûm ettiği görüşü dile getirildi.

Ömer Uzunoğlu ise İran’a yönelik onlarca yıllık ambargoya rağmen Tahran yönetiminin sistem içinde ayakta kalabildiğini, buna karşın Hürmüz Boğazı merkezli tek bir güçlü hamlenin 8 milyar insanın dengesini bozacak kadar büyük ekonomik etki yarattığını söyledi. Ona göre asıl çarpıcı olan, yıllarca ambargoyla sonuç alınamayan bir ülkenin, enerji koridorlarını kilitleyen bir jeopolitik hamleyle küresel dengeyi sarsabilmesi. Bu nedenle savaşın yalnızca cephede değil, enerji ve lojistik hatlarında yaşandığını ifade etti.

“8 milyar insanın dengesi bozuldu” çıkışı: Enerji krizi programın merkezine oturdu

Programda en sık tekrar edilen düşünce, enerji fiyatlarının artık sadece ekonomik veri olarak okunamayacağıydı. Uzunoğlu, Hürmüz Boğazı’nda yaşanan gerilimin dünya ölçeğinde çok ağır sonuçlar doğurduğunu, petrol ve enerji fiyatlarındaki artışın küresel üretim dengesini sarstığını söyledi. Onun ifadesiyle İran’ın uyguladığı tek bir “ambargo” niteliğindeki hamle, yani Hürmüz geçişlerini fiilen sıkıştıran durum, dünyadaki üretim ve tedarik hesaplarını doğrudan altüst etti. Bu değerlendirme, programın geri kalanında dile getirilen tüm ekonomik uyarıların temel zeminini oluşturdu. Çünkü enerji fiyatı arttığında bunun yalnızca akaryakıta değil, sanayi üretimine, taşımacılığa, ihracata, tarıma ve en nihayetinde mutfak masraflarına kadar uzanan bir zincir yarattığı anlatıldı.

Avrupa enerji denkleminde yalnızlaştı, Türkiye için yeni bir rol tartışması doğdu

Programda dikkat çeken bir diğer çerçeve, Avrupa’nın enerji güvenliği üzerinden yaşadığı sıkışma oldu. Rusya-Ukrayna savaşıyla birlikte Rusya’dan enerji akışının bozulduğu, Körfez merkezli yeni krizle birlikte güney hattında da ciddi risk oluştuğu ve ABD’nin de Avrupa’yı maliyetli enerjiye ittiği görüşü dile getirildi. Halil İbrahim Öztürk, bu tablo içinde Türkiye’nin enerji koridorları açısından çok daha stratejik bir noktaya geldiğini söyledi. Türkiye’nin yalnızca coğrafi bir geçiş ülkesi değil, aynı zamanda Asya, Avrupa ve Afrika hattında enerji üssü olma ihtimalinin daha güçlü biçimde konuşulmaya başlandığını ifade etti. Buna karşılık programın genel havası, bu potansiyelin kendiliğinden avantaja dönüşmeyeceği, bunun için içeride güçlü ekonomik ve kurumsal bir zemine ihtiyaç olduğu yönündeydi.

Türkiye ekonomisinde temel sorun olarak kamu harcamaları ve borç yükü gösterildi

Yayının en sert bölümlerinden biri, Türkiye ekonomisinin mevcut yapısına ilişkin eleştirilerdi. Ömer Uzunoğlu, ülkedeki yüksek enflasyonun temel nedenini kamu harcamaları ve kamu kaynaklı yükler olarak gördüğünü açık biçimde söyledi. Kamu tarafındaki harcamaların ve borçlanmanın artık sürdürülemez boyuta geldiğini, yalnızca söylemle ya da piyasa algısını yönetmeye dönük müdahalelerle bunun çözülemeyeceğini savundu. Özellikle merkezi yönetim borç stokuna ve ödenen faiz miktarına dikkat çekerek, sorunun yalnızca bugünün değil, uzun yıllara yayılan bir mali yapının sonucu olduğunu belirtti.

Programda paylaşılan rakamlara göre merkezi yönetimin borç riskinin 14 trilyon 395 milyar lira seviyesine ulaştığı ifade edildi. Bununla birlikte kamu ve özel sektörün dış borç faiz ödemeleriyle kamu tarafındaki iç faiz yükü bir arada değerlendirildiğinde ortaya çıkan toplam yükün çok ağır olduğu anlatıldı. Uzunoğlu, son 19 yılda kamu tarafında dış borç faizi ve iç faiz ödemeleri dahil edildiğinde ortaya çıkan toplam faiz yükünün yüz milyarlarca doları aştığını, bu durumun ekonomi yönetimi açısından olağan sayılabilecek bir tablo olmadığını söyledi. Özellikle 2023 ile 2028 arasındaki dönemde de çok yüksek düzeyde faiz ödemesi yapılacağına dikkat çekerek, ana para bir yana yalnızca faiz yükünün bile sistemin dengesini bozduğunu ifade etti.

“Sıcak para girerken de çıkarken de öper” ifadesiyle kırılgan model eleştirildi

Programın en dikkat çekici çıkışlarından biri sıcak para bağımlılığına ilişkin yapılan sert eleştiriydi. Uzunoğlu, Türkiye’nin ayakta kalma mücadelesini büyük ölçüde sıcak para üzerinden yürüttüğünü, bu yapının ise ülkeyi aşırı kırılgan hale getirdiğini söyledi. Sıcak paranın giriş dönemlerinde geçici rahatlama sağladığını ancak çıkış anlarında ülkeye çok ağır bedeller ödettiğini savundu. Bu değerlendirme sırasında Merkez Bankası rezervlerindeki erimeye, altın satışına ve kısa süre içinde yurt dışına çıkan döviz miktarına ilişkin veriler de gündeme getirildi. Özellikle birkaç hafta içinde milyarlarca dolarlık rezerv azalmasının yaşandığını, bunun da zaten sınırlı olan hareket alanını daha da daralttığını anlattı.

Bu noktada programda ifade edilen temel görüş, ekonominin gerçek üretim, güçlü ihracat ve sağlıklı kur politikası üzerine değil, geçici finansal manevralar üzerine kurulmasının artık taşıyamayacağı bir aşamaya geldiği yönündeydi. Uzunoğlu’na göre rezerv eriterek, kuru baskılayarak ve yabancı çıkışını geçici yöntemlerle yöneterek uzun vadeli çözüm üretmek mümkün değil. Aksine, ertelenen her düzeltme daha ağır maliyet doğuruyor.

Kur baskısı en büyük başlık olarak öne çıktı: “Döviz fiyatı gerçek değilse hiçbir ürünün fiyatı gerçek değildir”

Programın ana eksenlerinden biri döviz kurunun baskılanması ve bunun ekonomi üzerindeki sonuçları oldu. Uzunoğlu, mevcut kur seviyesinin piyasa gerçeklerini yansıtmadığını, döviz kuru gerçek değerinde olmadığı sürece Türkiye’de hiçbir ürünün gerçek fiyatından söz edilemeyeceğini söyledi. Bu görüşünü ihracat, sanayi, işçilik maliyetleri ve ithalat baskısı üzerinden temellendirdi. Ona göre bir ülkede maliyetler sürekli artarken kur uzun süre sınırlı biçimde tutuluyorsa, üretici rekabet gücünü kaybediyor, ihracatçının marjı daralıyor ve dışarıdan gelen ürün yerli malın fiyatını kolayca kırabiliyor. Bu durumda kur istikrarı gibi görünen şey aslında üretimin aleyhine çalışan yapay bir dengeye dönüşüyor.

Programda verilen örneklerden biri oldukça çarpıcıydı. Türkiye’de üretim yapan büyük bir akü firmasında, dışarıdan gelen daha kaliteli ürünün iç piyasada yerli üretimin neredeyse yarı fiyatına satılabildiği anlatıldı. Bu durumun normal piyasa rekabetiyle değil, kur seviyesindeki bozuklukla açıklanabileceği ifade edildi. Uzunoğlu’na göre ihracatçının bütün maliyetleri TL bazında artarken gelirini döviz üzerinden sınırlı bir seviyeden elde etmesi, zamanla üretimin dışarıya taşınmasına ya da tamamen kapanmasına yol açıyor. Bu yüzden kur politikası yalnızca finansal bir başlık değil, doğrudan üretim ve istihdam meselesi olarak ele alındı.

İhracatçı baskı altında: Körfez’e satış düştü, sanayi üreticisi maliyetle baş edemiyor

Programda Türkiye ihracatının son dönemde yaşadığı baskıya da geniş yer verildi. Özellikle Körfez ülkelerine ihracatta yaşanan daralmaya dikkat çekildi. Bununla birlikte tekstil ve ayakkabı gibi emek yoğun sektörlerde büyük ölçüde istihdam kaybı yaşandığı, bazı üreticilerin Mısır gibi ülkelere yöneldiği ya da faaliyetlerini durdurduğu ifade edildi. Uzunoğlu, ihracatçının yalnızca dış talep sorunu yaşamadığını, içeride de finansman, enerji, vergi ve işçilik baskısıyla karşı karşıya kaldığını belirtti. Ona göre bu tablo, yalnızca geçici piyasa durgunluğu olarak değerlendirilemez; çünkü sorun talep daralmasıyla birlikte maliyet yapısının da bozulmasından kaynaklanıyor.

Halil İbrahim Öztürk ise bu noktada geçmiş döneme kıyasla Türkiye ekonomisinin ölçeğinin büyüdüğünü, milli gelir ve üretim hacminde ciddi artış yaşandığını hatırlatarak denklemin sadece borç tarafından okunmaması gerektiğini söyledi. Türkiye’nin geçmişe göre daha büyük ekonomik hacme sahip olduğunu, borç maliyetlerinde geçmişe kıyasla farklı oranlar oluştuğunu ve bu nedenle tablonun yalnızca bir tarafının değil, gelir tarafının da değerlendirilmesi gerektiğini belirtti. Ancak o da özellikle “NAS ekonomisi”, KKM uygulaması ve gecikmiş faiz kararları gibi başlıklarda ciddi hata yapıldığını kabul etti. Bu bölüm, programın önemli özelliklerinden birini ortaya koydu: Aynı masada farklı tonlar olsa da mevcut gidişatın riskli olduğu konusunda ortak bir alarm dili kullanıldı.

Enflasyon tartışmasında sert eleştiri: “Kamuflasyon” ifadesi öne çıktı

Programın en sert bölümlerinden biri resmi veriler ve özellikle enflasyon ile işsizlik rakamları üzerine yapılan değerlendirmelerdi. Uzunoğlu, kamu zamları, piyasa gerçekleri ve sektörlerde yaşanan daralmayla açıklanamayacak iyimser tablolar çizildiğini savunarak, resmi rakamların gerçek hayatla örtüşmediğini söyledi. Özellikle TÜİK verilerine yönelik eleştirilerde “kamuflasyon” ifadesini kullanarak, enflasyonun sadece ölçülmediğini değil aynı zamanda perdelemeye dönük bir iletişim diliyle aktarıldığını öne sürdü.

İşsizlik verilerinin de sahadaki kapanmalar ve işten çıkarmalarla uyumsuz göründüğünü, tekstil ve ayakkabı gibi sektörlerde yüksek istihdam kaybı yaşanırken çok düşük işsizlik oranları açıklanmasının ciddi soru işaretleri yarattığını söyledi. Bu eleştirilerin merkezinde, resmi veriye duyulan güven sorunuyla birlikte ekonomi politikalarının topluma yanlış bir iyimserlik duygusu vermesi endişesi yer aldı. Programda sık sık “hayal satmak” yerine “gerçek rakamlarla konuşmak” gerektiği vurgulandı.

Geçmiş ekonomi politikalarına ağır eleştiri: “Faiz silahını kullanmakta çok geç kalındı”

Programda pandemi sonrası dönemde izlenen para politikaları da ayrıntılı biçimde eleştirildi. Halil İbrahim Öztürk, pandemiyle birlikte tüm ülkelerin sarsıldığını ancak Türkiye’nin bu süreçte çok daha ağır etkiler yaşadığını, bunun da büyük ölçüde zamanında alınmayan kararlarla ilgili olduğunu söyledi. Faizin enflasyonla mücadelede temel araçlardan biri olduğunu, fakat bu aracın uzun süre ideolojik ve siyasi gerekçelerle kullanılmadığını ifade etti. Ona göre enflasyon fırtınası daha ufukta görünürken gerekli sıkılaşma yapılmadı, bunun yerine “faiz sebep, enflasyon sonuç” çizgisinde ısrar edildi ve sonuçta ülke çok daha yüksek enflasyonla karşı karşıya kaldı.

Bu bölümde 2018 Rahip Brunson krizi de hatırlatıldı ve o dönemde geç kalınmış bir faiz artışıyla kur şokunun bastırıldığı, buna rağmen sonraki yıllarda aynı dersin alınmadığı savunuldu. Programın anlatı dili burada sertleşti ve geçmiş hataların tekrarlandığı, aracın defalarca aynı virajda devrildiği benzetmesiyle mevcut ekonomi yönetimine güçlü bir eleştiri yöneltildi. Bu çerçevede anlatılan “Temel ile Dursun” fıkrası, ekonomide ders alınmayan döngüyü simgeleyen bir metafor olarak kullanıldı.

Devalüasyon tartışması açık biçimde gündeme getirildi

Yayının en çarpıcı çıkışlarından biri, Uzunoğlu’nun Türkiye’de bir devalüasyon gerekliliği ihtimalini açık şekilde telaffuz etmesi oldu. Bunu bir tercih olarak değil, mevcut kur, rezerv ve borç dengeleri açısından kaçınılmaz hale gelebilecek bir sonuç olarak ifade etti. Özellikle 27 aya yayılan kur seyrinin enflasyon ve maliyet artışlarıyla kıyaslandığında gerçekçi olmadığını, sıradan herhangi bir ürünün bile iki yıldan kısa sürede yüzde 100’ün üzerinde arttığı bir ekonomide dövizde çok daha sınırlı bir artış yaşanmasının sağlıklı sayılamayacağını söyledi. Bu nedenle kur baskısının daha fazla sürdürülemeyeceğini, “devalüasyonun ayak seslerinin” geldiğini savundu.

Bu görüş, program içinde mutlak bir hüküm gibi değil, ekonomik şartların zorladığı olası bir senaryo olarak sunuldu. Ancak kullanılan dilin sertliği, bunun düşük olasılıklı bir teknik değerlendirme değil, giderek güçlenen bir risk başlığı olarak görüldüğünü ortaya koydu. Özellikle üreticinin satış yapamadığı, ihracatçının rekabet edemediği ve kurun maliyetleri yansıtmadığı vurgulanırken, kur düzeltmesinin ertelenmesinin sadece yükü büyüttüğü görüşü öne çıktı.

Borç sürdürülebilir mi sorusunda iki farklı ton: Büyüyen ekonomi vurgusu ile ağır risk uyarısı aynı masadaydı

Programın dikkat çeken yanlarından biri, aynı verilerin iki farklı tonla okunması oldu. Halil İbrahim Öztürk, Türkiye ekonomisinin 2000’lerin başına göre çok daha büyük bir hacme ulaştığını, kişi başına gelir ve milli gelir toplamında ciddi artış yaşandığını, bu nedenle borç rakamlarının mutlak büyüklüğü kadar gelire oranının da dikkate alınması gerektiğini söyledi. Kamunun toplam borç yüküyle birlikte özel sektör payının büyüdüğünü, kredi maliyetlerinin geçmiş dönemlere kıyasla farklılaştığını belirterek, tabloya sadece çöküş hikâyesi olarak bakmanın eksik olabileceğini ifade etti.

Buna karşılık Uzunoğlu, ekonomik büyüklüğün artmasının tek başına güvence olmadığını, sürdürülebilirlik için üretim, gelir dağılımı, finansman kalitesi ve kamu harcama disiplini gibi alanların da sağlıklı olması gerektiğini vurguladı. Ona göre borç, büyüyen ekonomi içinde yönetilebilir olabilir; ancak mevcut tabloda borcun niteliği, faizin büyüklüğü ve sıcak paraya bağımlılık nedeniyle risk çok daha büyümüş durumda. Bu nedenle program, bir yandan ekonominin geçmişe kıyasla hacim kazandığını teslim ederken, diğer yandan bu hacmin sağlıklı yapı üzerine kurulmadığı yönünde ciddi bir uyarı metnine dönüştü.

Devlet Planlama Teşkilatı ve kuvvetler ayrılığı vurgusu: Sorunun yalnızca para politikası olmadığı anlatıldı

Programın son bölümlerinde ekonomik kriz başlığının yalnızca faiz ya da kur meselesi olmadığı, kurumsal zeminle de ilgili olduğu savunuldu. Uzunoğlu, geçmişte Devlet Planlama Teşkilatı’nın uzun vadeli yön tayininde oynadığı rolü hatırlatarak, bugünkü merkezileşmiş yapının ekonomi yönetiminde yeterli planlama üretemediğini düşündüğünü söyledi. Yasama, yürütme ve yargının daha belirgin ayrıldığı, kamu denetiminin daha güçlü işlediği bir kurumsal düzenin ekonomik rasyonalite açısından da önemli olduğunu ifade etti. Ona göre bugünkü sorun, yalnızca yanlış faiz kararı ya da yanlış kur seviyesi değil; aynı zamanda kurumsal denetim ve planlama mekanizmalarının zayıflaması.

Bu vurgu, programın çerçevesini teknik ekonomi tartışmasının ötesine taşıdı. Böylece kriz sadece rakamlara indirgenmedi; kurumların işleyişi, karar alma süreçleri ve denetim kültürü üzerinden de okundu. Özellikle verilen örneklerden biri, hayvancılık için verilen destek kredisinin amacına uygun kullanılmayıp altın alımında değerlendirilmesi oldu. Bu örnekle devletin destek verdiği alanları bile yeterince denetleyemediği, dolayısıyla özel teşvik modelleri veya seçici kur uygulamaları gibi araçların da kötüye kullanıma açık olduğu savunuldu.