Ruj Etkisi

Değerli okurlar, bugün sizlere tam da Türkiye psikolojisini anlatan bir kavramdan bahsetmek istiyorum. Ekonomi konuşurken çoğu zaman enflasyona, faiz oranlarına, döviz kurlarına ve büyüme rakamlarına odaklanıyoruz. Oysa bazen toplumun ekonomik ruh halini anlamak için istatistik tablolarından çok günlük hayata bakmak gerekir.

Ekonomi literatüründe buna ışık tutan ilginç bir kavram vardır: Ruj Etkisi (Lipstick Effect).

Bu teoriye göre ekonomik belirsizlik ve daralma dönemlerinde insanlar büyük harcamalarını ertelerken, kendilerini iyi hissettirecek küçük lüks tüketimlerden vazgeçmezler. Yeni bir otomobil alamayan kişi kaliteli bir parfüm alır. Ev sahibi olmayı erteleyen biri cilt bakımına, kozmetik ürünlerine ya da küçük kişisel ödüllere yönelir. Çünkü insan, zor zamanlarda bile kendini iyi hissetmeye ihtiyaç duyar.

Ancak Türkiye’de yaşanan tablo, klasik ruj etkisinin biraz ötesine geçmiş durumda.

Burada mesele yalnızca küçük lükslere yönelmek değil; aynı zamanda büyük hayallerle kurulan ilişkinin değişmesidir. İnsanlar büyük hedeflere ulaşabileceklerine inandıklarında tasarruf eder, fedakârlık yapar ve geleceğe yatırım yaparlar. Çünkü sabrın sonunda ulaşılabilecek bir hedef vardır. Fakat konut sahibi olmanın, otomobil almanın ya da anlamlı bir birikim oluşturmanın giderek zorlaştığına dair kanaat yaygınlaştığında, harcama davranışları da değişmeye başlar.

Çünkü fedakârlığın ödülü belirsizleştiğinde, bugünün değeri artar.

On yıl önce birçok insan için ev almak uzun vadeli ama ulaşılabilir bir hedefti. Bugün ise geniş bir kesim için bu hedef, sadece ertelenmiş değil, aynı zamanda uzaklaşmış durumda. Benzer durum otomobil sahibi olmak ya da birikim yaparak ekonomik güvence oluşturmak için de geçerli.

Tam da bu noktada psikoloji devreye giriyor.

Büyük hayallere erişimin imkânsızlaştığına inanmak, harcamaların yönünü değiştiriyor. İnsanlar gelecekteki büyük ödül uğruna bugünkü yaşamlarından kısmak yerine, bugün ulaşabilecekleri deneyimlere ve küçük mutluluklara yöneliyor. Bir kahve, bir bakım uygulaması, yeni bir kozmetik ürünü, kısa bir kaçamak ya da küçük bir kişisel ödül… Bunların her biri aslında aynı psikolojik ihtiyacın farklı yansımaları. Bu nedenle güzellik merkezlerinin, kuaförlerin, kahve zincirlerinin veya kozmetik mağazalarının yoğunluğu tek başına ekonomik refah göstergesi değildir. Bazen bu yoğunluk, insanların geleceğe dair beklentilerindeki değişimin de bir işareti olabilir.

Ekonomi yalnızca gelir düzeyiyle şekillenmez. İnsanların yarına dair inançları, hedefleri ve umutları da ekonomik davranışları belirler. Tasarruf kararları kadar tüketim tercihleri de psikolojiden beslenir.

Belki de bugün Türkiye ekonomisini anlamak için sadece rakamlara değil, insanların hayallerine de bakmak gerekiyor. Çünkü bir toplumun neye para harcadığı kadar, neden harcadığı da önemlidir.

Sonuçta insan psikolojisi yalnızca gelirle değil, umutla da şekillenir. Ve bazen ekonominin gerçek hikâyesi istatistiklerde değil, değişen umutlarda saklıdır.

Hepinize umut dolu bir Ülke ve mutlu yarınlar diliyorum.

Süheyla Gökçek

SMMM/Bağımsız Denetçi